Finansal Sözlük

Cari hesap (Account Current), iki taraf arasındaki sürekli ticari işlemleri gösteren hesap türüdür. Genellikle mal ve hizmet alım satımında tarafların borç ve alacaklarını izlemek için kullanılır. Muhasebe kayıtlarında denge sağlamak için önemlidir.

Çatallanma veya "fork", alternatif blockchain sürümü oluşturur ve iki blockchain yapısının aynı anda çalışmasını mümkün kılar. Çatallanma (Fork) Nedir? Blockchain teknolojisinde değişiklik yapıldığı zaman "çatallanma (fork)" gerçekleşmiş demektir. Çatallanma yaşanmasının bir başka nedeni de, madenci yazılımlarının birbiriyle uyumlu olmamasıdır. Böyle bir durum yaşandığında madenciler, blockchain sürümlerinden hangisini seçeceklerine karar vermelidir. Madenciler ortak karara varamazsa veya topluluğun içinde anlaşmazlık yaşanırsa, iki farklı blockchain sürümü ortaya çıkar. Blockchain kodunda yapılan değişikliklerin yapısına göre sert çatallanma (hard fork) veya yumuşak çatallanma (soft fork) gerçekleşir. Yumuşak çatallanma durumunda, protokolün eski kuralları geçerliliğini sürdürür ve sistem geriye uyumlu biçimde çalışır. Yani, güncel olan veya olmayan tüm düğümler (node) arasında iletişim kurulabilir. Diğer deyişle, yeni oluşturulan blokları eski sürüm düğümler de onaylayabilir. Dolayısıyla ağda köklü değişiklik yaşanmaz. Sert çatallanma, blockchain ağında kalıcı değişikliklere neden olur. Bu durumda ağ, geriye uyumlu çalışma özelliğini kaybeder. Eski sürüm artık geçerli olmadığından tüm düğüm ve kullanıcılar güncel yazılım sürümüne geçmek zorundadır. Yeni sürümle birlikte yeni işlemler ve bloklar oluşacak demektir. Kısacası, tamamen yeni bir blockchain ortaya çıkar.

Merkezi merkeziyetsiz finans anlıma gelen CeDeFi, geleneksel merkezi finansal hizmetleri ile merkeziyetsiz uygulamaları birleştiriyor. CeDeFi Nedir? "CeDeFi" terimi, kripto para ekosisteminde yeni duyulmaya başlanan ifade. CeDeFi veya merkezi merkeziyetsiz finans, her iki sistemin de öne çıkan işlevlerini kullanan, merkezi ve merkeziyetsiz finans arasında kusursuz bütünleşme sağlayan bir yapı. CeDeFi sistemini kullanan şirketler, geleneksel finansta yer alan düzenleme standartlarına uygun biçimde yenilikçi ve modern finansal ürünler geliştirebilir. Basitçe söylemek gerekirse CeDeFi; merkeziyetsiz borsalar (DEX), likidite toplayıcıları, yield farming araçları, kredi protokolleri gibi birçok DeFi ürününün düşük işlem ücretleriyle kullanılmasını sağlıyor. İşletmeler CeDeFi sayesinde kendilerine has akıllı sözleşmeler oluşturabilir, birden fazla ürün ya da hizmeti tek platforma ekleyerek daha hızlı işlem yapılmasını sağlayabilir ve riski azalabilir. Yatırımcılar açısından CeDeFi; likidite derinliğini, işlem ücretleri, ağ ücretleri, KYC şartları ve para çekme ücretleri gibi özellikleri tarayarak en uygun fırsatı bulmaya ve filtrelemeye olanak tanıyabilir. Bu sayede fiyat kayması azaltılarak daha fazla varlığın kullanılabilmesi mümkün. Ayrıca güvenlik de sağlanıyor. CeDeFi ayrıca, kripto para birimleri ekosistemindeki düzenleme ve yasalara uyumluluk gibi endişeleri de ortadan kaldırmaya yarayabilir. Merkezi ve merkeziyetsiz finans özelliklerini birleştirilmesi sayesinde CeDeFi, DeFi protokollerinin kurumsal gözetimi konusuna da zemin hazırlıyor. Dahası, DeFi stablecoin varlıkları ile tahvil ihraç etme ve muhatapların anlaşması gibi faaliyetlerde yasalara uygun menkul kıymet tokenlerinin kullanımını da teşvik ediyor. Kripto varlıklarının değer aktarımı veya değer saklama gibi faydalı özelliklerini birleştirebiliyor. Daha hızlı, daha düşük maliyetli ve daha erişilebilir protokoller kullanılarak küresel ödeme standartlarında ezberleri bozma potansiyeli ise cabası. CeDeFi kavramı; hem yeni hem de deneyimli kripto destekçilerinin güvenli borsalarda çalışmasını sağlamayı vadederken yüksek likiditeye sahip özenle seçilmiş ve yasal incelemeden geçmiş projelere erişim sağlamayı da mümkün kıldığı için ivme kazanmaya başladı. CeDeFi, merkezi ve merkeziyetsiz finansın en iyi yönlerini bir araya getirmenin yanı sıra birçok önemli avantaj daha sunuyor: Yazar: Liderlik becerisinin yanı sıra, kripto para ve geleneksel finans ürünlerini çevreleyen düzenleme ve uyumluluk yasalarına ilişkin net tavrıyla tanınan Sean, aynı zamanda JUN Capital Management Ltd yönetici ortağı konumunda. Şu anda Singapur'da yaşayan Sean, çocukların eğitimini teşvik eden Uluslararası Bakalorya müfredat koordinatörü olarak da görev alıyor.

Çıkış engelleri (Barriers to Exit), bir işletmenin bulunduğu sektörden çıkmasını zorlaştıran ekonomik, hukuki veya operasyonel faktörlerdir. Türkiye’de stratejik yönetim ve rekabet analizlerinde kullanılır. Yüksek sabit maliyetler, iş gücü sözleşmeleri ve yasal yükümlülükler çıkış engellerine örnektir.

Coin mixer, kullanıcıların kripto para adresleri arasındaki işlemleri karıştırır. Coin Mixer Nedir? İşlemi tamamen anonim hale getiren kripto para karıştırıcı şirketler, hizmetleri karşılığında ücret alır. Dolayısıyla kullanıcı, anonim biçimde transfer edeceği kripto parayı karıştırıcıya gönderirken işlem ücretini hesaba katmalıdır. Zira fonlar alıcı adrese yeniden gönderilmeden önce işlem ücreti toplam meblağdan düşülür. Çoğu kripto para karıştırıcısı, transfer edilecek tutarın belli bir yüzdesi üzerinden işlem ücreti alır. Sonuç olarak, karıştırıcıya gönderilen kripto para miktarı ne kadar fazla olursa, ücret de o kadar fazla olacaktır. Kripto para ile işlem yapan birçok kullanıcı anonim kalmayı tercih ettiğinden "coin mixer", kripto para sektöründe önemli bir hizmete dönüştü. Yüklü miktarlarda fon transfer ederken kimliğini gizlemek isteyen büyük kurum ve şirketler için de kritik bir hizmet haline geldi. Yine de kripto para karıştırıcıları, kripto para sektöründe tartışmalı bir konu. Kimileri, kripto para dünyasında kendiliğinden gelen anonimliğin korunması amacıyla bu tür hizmetlere ihtiyaç duyulduğunu savunurken kimileriyse, coin mixer hizmetlerinin yasa dışı faaliyetlerin önünü açtığını iddia ediyor. Sadece bu da değil, kripto para karıştırıcılara karşı çıkanlar, yazılımın kolayca manipüle edilebileceğini ve insanları dolandırıp fonlarını çalmak için kullanılabileceğini düşünüyor. Zıt görüşteki her iki tarafın da kaygıları mantıklı. Ancak kripto para karıştırıcıları, kripto topluluğu tarafından sıklıkla kullanılan bir hizmet olmayı sürdürüyor.

Madenciliği yapılabilen kripto para birimlerinde "coinbase" değeri, sıfırdan üretilen ve her yeni blokta madencilere ödül olarak verilen para miktarıdır.

Yeni oluşturulan blok içindeki ilk işlem, üretilen Bitcoin ve madenciye işlem ücretlerinin aktarılmasını temsil eder. Coinbase Transaction Nedir? Harcanmamış İşlem Çıktısından (UTXO) farklı olarak bu tür işlemlerin tek giriş noktası vardır: Coinbase. Bu işlemlerdeki ödüllerin 100 blok onayı almadan harcanması mümkün değildir. Blok ödülü ve blok içindeki işlemlerden alınan toplam ücret, bir veya birden fazla adrese aktarılabilen çıktılardan ibarettir. Genesis Blok Nedir? "Block zero (Sıfırıncı blok)" olarak da bilinen Genesis Blok, ilk kripto para birimi Bitcoin kullanılarak meydana getirildi. Bitcoin ağının çalışır hale gelmesi için bu blok kritik bir öneme sahipti. Bu blok, 3 Ocak 2009 tarihinde oluşturuldu. İlk üretilen blok olduğu için blockchain ağındaki diğer bloklardan farklı bir yapıya sahipti. Sonuç olarak üretim parametreleri de farklı işledi. Nakamoto, ilk blokun (Genesis) oluşturulması için madencilik yaparken, kodun içine "The Times 03/Ocak/2009 Şansölye bankalar için ikinci kurtarma paketinin eşiğinde" verisini ilave etti. Bu veri, 3 Ocak 2009 tarihinde The Times gazetesinde yayımlanan, İngiliz hükümetinin bankalara yardım ederek kurtarması haberinin başlığıydı. İlerleyen zamanlarda bu gazete manşeti çeşitli incelemelere tabi tutuldu, hatta gazetenin fiziki nüshası koleksiyon parçası haline bile dönüştü. Bu başlık, Bitcoin'in geliştiricisi olan Satoshi Nakamoto'nun herhangi bir banka müdahalesine ihtiyaç duymadan kripto para üretme fikrine atfedildiği için önem kazandı. Blok içindeki mesajın gerçek amacı bilinmiyor, zira Bitcoin'in geliştiricisi Satoshi Nakamoto bu konuda hiçbir açıklama yapmadı. Coinbase İşleminin Özellikleri Blockchain üzerinde yeni bir blok oluşturulduğunda, içinde doğrulanmış işlemlerin listesi bulunur. Bu işlemlerin her biri, blockchain kullanıcıları tarafından gerçekleştirilmiştir. Yine de bu işlemlerden ilki "Coinbase İşlemi" olarak adlandırılır. Çünkü bu işlemdeki tutar, o bloku üreten madenciye verilen ödüle karşılık gelir. İşin ilginç yanı, blok içinde yer alan ilk işlem konumundaki "Coinbase İşlemini" bizzat madenciler oluşturur. Madenci, aynı zamanda işlemi üreten kişi olduğundan üzerinde etkisi bulunabilir. Bu durumun aşılması amacıyla, işlem ödülünün 100 onay sonra kullanılması kuralı konmuştur. Böylece blok verisinin tamamen geçerli hale geldiğine dair tüm kriterler karşılanmış olur. Riskten koruma sağlayan bu işlem, blockchain ağında çatallanma (fork) gerçekleşmesi durumunda kripto paraları koruyabildiği için özellikle kullanışlıdır.

Composable DeFi, farklı DeFi protokolleri arasında birlikte çalışabilirliği ifade eder. Composable DeFi Nedir? DeFi ekosisteminin hızlı gelişimi genellikle akıllı sözleşme teknolojisine bağlanıyor olsa da, genellikle temel bazı özellikler göz ardı edilir. "Money Lego (Para Legoları)" olarak anılan DeFi dApp çözümleri ve protokolleri açık kaynaklıdır; birbirleriyle iletişim kurabilir. DeFi ekosisteminin bu açık kaynaklı yapısı, dApp çözümleri ve protokollerinin birbirlerinin kodundan ve yardımcı programından yararlanması sayesinde birbiriyle etkileşim içinde bir ortama dönüşür. Hubble Protocol Proje Başkanı Marius George Ciubotariu, birleştirilebilir DeFi kavramını şöyle açıklıyor:

ERC-998 standardıyla tanımlanan birleştirilebilir token modelinde NFT varlıkları; diğer NFT varlıklarına (ERC-721) ve değiştirilebilir tokenlere (ERC-20) sahip olma özelliği kazanır. Non-Fungible Composable Token Nedir? Birleştirilebilir token kavramının daha iyi anlaşılması için şöyle bir örnek verebiliriz: Diyelim ki, her biri benzersiz dijital parayı temsil eden 10 farklı ERC-721 tokeni var. Bunların satılması için her birinin teker teker işleme konması gerekir. Ancak birleştirilebilirlik fonksiyonu sayesinde, bu 10 farklı ERC-721 tokeninin sahipliği tek ana tokene aktarılabilir. İşlem gerçekleştiğinde ana token, diğer tüm tokenlere sahip olur ve tüm parti bir kerede satılabilir. Birleştirilebilir tokenler oluşturmak için iki farklı yaklaşım mevcut:

Çekirdek kripto cüzdan, blockchain ağının yalnızca bir parçasını değil, tüm blockchain verisini içerebilir. Core Wallet (Çekirdek Cüzdan) Nedir? Konuyu daha iyi anlamak için, tam Bitcoin istemcisi olan ve ağın omurgasını oluşturan Bitcoin Core yazılımına bakmalıyız. Bitcoin Core yüksek düzeyde güvenlik, gizlilik ve kararlılık sunar. Çok fazla depolama alanına ve belleğe ihtiyaç duymasına karşın çok az özellik içerir. Uygulama, topluluğu desteklemek isteyen ve ağın teknik yönlerine ilgi duyan gerçek kripto meraklılarına yönelik şekilde tasarlanmıştır. Cüzdan, Bitcoin alıp göndermenin yanı sıra saklamaya da olanak tanır. Uygulamaya yalnızca tek adres bağlanabilir ve bu tek seferlik işlemdir.

Madencilik bilgi işlem gücü gerektirdiği için, merkezi işlem birimi (CPU) kullanarak kripto para oluşturmaya veya madencilik işlemine, "CPU madenciliği" CPU Madencisi Nedir? CPU madenciliği, blockchain ağının çalışmasını sağlayan veri blokları üzerindeki karmaşık hesaplamaları yapmak için bilgisayar işlemcisini kullanmaktır. Basit bir ifadeyle bilgisayarın, doğru sonucu bulunana kadar hash fonksiyonunu tekrar tekrar çalıştırması gerekir. Madenci, oluşturduğu her veri bloku karşılığında ilgili kripto para birimi üzerinden ödül alır. Madencilerin ödül alabilmeleri için donanımlarını kullanarak karmaşık hesaplamaları çözmeleri gerekir. Yüksek rekabet söz konusu olduğundan katılımcıların verimli araçlar kullanması mantıklıdır. İşte bu noktada GPU (grafik işlemcisi) madenciliği karşımıza çıkar. CPU ve GPU madenciliği arasındaki en temel fark, CPU'lara kıyasla GPU'ların daha hızlı blok oluşturabilmesinde yatar. Geçmişte CPU'lar, özellikle de Bitcoin'in ilk günlerinde, kârlı biçimde madencilik yapma olanağı sunuyordu. Madencilik zorluğundaki artış, ücretsiz elektrik olsa dahi CPU ile kârlı biçimde madencilik yapmayı imkansız hale getirdi.

Kullanıcının rızası olmadan bilgisayarını kripto para madenciliği için kullanmaktır. Cryptojacking Nedir? Cryptojacking birçok farklı şekilde gerçekleştirilebilir, ancak en çok iki versiyonuna rastlamaktayız. Birinci yöntem, e-posta bağlantısına veya ekine tıklanması halinde sahibinin bilgisi veya izni olmadan bilgisayara yüklenen kötü amaçlı program olan trojan aracılığıyla gerçekleşir. Program bilgisayarın arka planında çalışmaya devam eder. Maruz kalan bilgisayarın kaynakları kullanılırken madencilikten elde edilen kâr bilgisayar korsanına gider. Diğer popüler seçenek ise, bilgisayar korsanlarının doğrudan sahip oldukları veya güvenlik katmanlarını aştıkları web sayfalarına kötü amaçlı JavaScript kodu yerleştirmeleridir. Böylece site kullanıcıları üzerinden "drive-by" diye adlandırılan cryptojacking işlemi gerçekleştirilir. Cryptojacking kurbanlarının bilgisayarları daha çok elektrik tüketir, bilgisayarlar yavaşlar ve donanımların ömrü kısalır. Herhangi bir kullanıcı, bilgisayarının cryptojacking saldırısına maruz kaldığından şüpheleniyorsa; düşük performans, soğutma fanının gerekenden daha fazla çalışması ve bilgisayarın aşırı ısınması gibi belirtilere dikkat kesilmelidir. Çoğu modern antivirüs yazılımı, cryptojacking tehdidine önem vermekte ve bu tip saldırılara karşı koruma sağlamaktadır. Tarayıcı tabanlı cryptojacking saldırısında ise, bilgisayar korsanları genellikle web siteleri içine kötü amaçlı kod yerleştirir. Kurban, virüslü web sitesine eriştiği zaman kripto madenciliği komut dosyası kendiliğinden devreye girer. Cryptojacking yazılımı, uzun süre fark edilmeden çalışmayı sürdürebilir. Böylece bilgisayar korsanları hiçbir şüphe uyandırmadan kurbanların cihazları üzerinden madencilik yapmayı sürdürür. Bilgisayar korsanları, madencilik faaliyetinin elektrik masraflarını tamamen kurbanlarının sırtına yüklediği için mali yük altına girmeden token ödülü kazanabilir. Gizlice çalışan cryptojacking kodları, sadece donanımları yavaşlatmakla kalmaz, aşırı çalışma süreleri nedeniyle bozulmaya da neden olabilir. Bunlara ek olarak, ağ içinde birden fazla cihaza ve sunucuya bulaşarak hızlı biçimde çoğalma becerisine sahip olan cryptojacking komut dosyası sınıfı da mevcuttur. Cryptojacking kurbanı olmamak için, hem reklamları hem de kripto para madenciliğini engelleyen tarayıcı uzantılarının kullanılması tavsiye edilir.

Custodian veya emanetçi, kurum veya bireylere ait varlıkları güvenli biçimde saklamaktan sorumludur.

Saklama, finansal bir kuruluşun, değer varlıklarının çalınmasını önlemek için müşterileri adına finansal varlıkları tutma ve koruma hizmetidir. Custody (Saklama) Hizmeti Nedir? Müşteri fonlarını toplayan saklayıcılar, artık fonları sadece müşterileri adına tutmakla kalmıyor, aynı zamanda kazanç elde etmek için saklanan varlıklar üzerinden kredi sunmayı da taahhüt ediyor.

Cypherpunk hareketi, sosyal ve politik açıdan ilerlemek amacıyla kriptografi ve diğer gizlilik odaklı teknolojilerin kullanımını teşvik eder. Cypherpunk Nedir? Posta listesine dahil olan üyeler matematik, şifreleme, bilgisayar bilimi gibi konuları tartışırken politik ve felsefi konularda da görüş paylaştı. Hükümetlerin vatandaşları izlemesi ve verilerin kurumlar tarafından kontrol edilmesi konuları Edward Snowden gibi muhbirler sayesinde toplumun gündemine yerleşmeden on yıl önce de Cypherpunk akımına destek verenler bunları eleştiriyordu. 1996 ila 1999 yılları arasında posta listesine günde ortalama 30 mesaj iletildi. Cypherpunk akımında sadece tartışmak değil, iyi olan fikirleri hayata geçirmek de önemlidir. Bu nedenle güvenli veri iletişimi için "Pretty Good Privacy (PGP)" isimli program gibi günümüzde hala yaygın olarak kullanılan şifreleme tabanlı gizlilik odaklı birçok uygulama tasarlandı. Nick Szabo ve Adam Back gibi kripto sektöründeki tanınmış birçok şahsiyet, Cypherpunk akımının üyesi konumunda.