Finansal Sözlük

Ölçekleme amacıyla kullanılan parçalama modeli, blockchain ağının durum ve işlem geçmişini içerecek biçimde birden fazla bölüme ayrılmasıdır. Böylece her parça, paralel biçimde işlenebilir. Parçalama (Sharding) Nedir? Parçalama sayesinde, ağ üzerinde daha fazla işlem hesaplanabilir. Böylece merkezi defter modellerindeki işlem hızlarına ulaşılabilir. Bu yöntemi eleştirenler ise, parçaların saldırılara açık olduğunu ve ağ güvenliğini azalttığını öne sürüyor. Parçalama Nasıl Çalışır? Parçalama, düğümlerin sırtındaki iş yükünü farklı parçalar arasında bölüştürür. İşin aslı, her düğüm her işlemi doğrulamak zorunda değildir. Zira bu yöntem düğümleri gereksiz yere zorlar ve ağı yavaşlatır. Dolayısıyla işlemler, farklı parçalar arasında bölümlere ayrılır. Blockchain veri tabanları yatay olarak bölümlenmiştir. Yani özelliklerine göre farklı parçalara ayrılırlar. Söz gelimi bazı parçalar belirli bir türdeki işlemleri depolamaktan sorumlu olabilirken, diğer parçalar depoladıkları kripto varlık türüne göre bölümlere ayrılabilir. Sonuç olarak her düğüm, her işlemi onaylamak zorunda kalmaz. Bu sayede blockchain üzerindeki iş yükü büyük ölçüde azalır ve işlem hızı artar.

Pasif gelir, klasik bir işte düzenli olarak çalışmadan elde edilen gelirdir. Başlangıçta sermaye, zaman veya emek gerektiren bir faaliyet kurulsa da (ör. kiralık mülk edinmek, çevrim içi kurs/ebook hazırlamak, temettü ödeyen hisselere yatırım yapmak), günlük operasyonlara aktif katılım olmadan gelir akışı devam eder. Vergisel açıdan ABD'de pasif gelir; IRS'in 'material participation' (maddi katılım) testleriyle aktif gelirden ayrılır ve pasif faaliyetlerden doğan zararlar genellikle yalnızca pasif gelirlerle mahsup edilebilir. Portföy gelirleri (faiz, temettü, menkul kıymet getirileri ve kripto kazançları) teknik olarak pasif değil, 'portföy geliri' olarak sınıflanır. Pasif gelir kaynakları; kira, telif, çevrim içi içerik satışı, bağlı kuruluş (affiliate) komisyonları gibi yinelenen nakit akışları yaratmayı hedefler; likidite, talep ve düzenleyici/vergisel risklerin dikkate alınması gerekir.

Apportionment, bir maliyet, gelir veya yükümlülüğün birden fazla tarafa belirli oranlara göre dağıtılması işlemidir. Vergilendirme, sigorta, maliyet muhasebesi ve yatırım fonlarında kullanılır. Adil paylaşımı sağlamak için genellikle yasal formüllere dayanır.

Pazara giriş engelleri, yeni firmaların belirli bir sektöre veya piyasaya girişini zorlaştıran ekonomik, yapısal ve yasal faktörlerdir. Bu engeller rekabeti sınırlar, mevcut firmalara avantaj sağlar. Türkiye'de Rekabet Kurumu, bu engellerin haksız rekabet yaratıp yaratmadığını inceler. Başlıca giriş engelleri: - Yüksek sermaye ihtiyacı - Devlet düzenlemeleri ve lisans zorunluluğu - Marka sadakati ve ağ etkisi - Teknolojik üstünlük veya patentler - Dağıtım kanallarına erişim zorluğu

Pazarlamanın 4P’si; **ürün (Product)**, **fiyat (Price)**, **dağıtım/yer (Place)** ve **tutundurma (Promotion)** unsurlarından oluşan ‘pazarlama karması’dır. Çerçeve; bir ürün/hizmetin hedef kitleye sunulmasında konumlandırma ve strateji geliştirmeye yardımcı olur. Ürün: müşteri ihtiyacını karşılayan değer önerisi ve yaşam döngüsü yönetimi. Fiyat: algılanan değer, maliyetler, rekabet ve segment stratejisine göre belirlenir (premium/penetrasyon, abonelik vb.). Yer: fiziksel mağaza ve dijital kanallarda erişim/lojistik ve konumlandırma. Tutundurma: reklam, PR, içerik ve dijital kampanyalarla talep yaratma. Modern uygulamalarda 4P; **insan (People), süreç (Process)** ve **fiziksel kanıt (Physical evidence)** gibi ek ‘P’lerle genişletilebilir. Etkili bir pazarlama stratejisi için 4P’ler birlikte ve dinamik biçimde gözden geçirilmelidir.

Genellikle blockchain ağlarını tanımlamak için tercih edilen bu terim, sistemi kimin ve ne şekilde kullanabileceğine dair kuralları koyan herhangi bir otoritenin olmadığını tarif eder. Permissionless Nedir? Sistemin çalışmasını kontrol eden bir "bekçinin" olmadığını ifade ederken bu ifade kullanılır. Blockchain cephesinden bakıldığında Bitcoin'in "permissionless", yani izin alma ihtiyacı olmadan işlediği söylenebilir. Zira kimse BTC işlemlerini yasaklayamaz veya herhangi bir nedenle kullanımını sınırlayamaz. Basitçe söylemek gerekirse Bitcoin, "permissionless" tarifine tamamen uyar. Çünkü protokol izin verdiği sürece herkes tarafından kullanılabilir ve kimse işlemleri durduramaz. Kripto para birimlerindeki izne gerek duymama özelliği, Bitcoin destekçileri tarafından genellikle en önemli özelliklerinden biri olarak vurgulanır. İzne gerek duymama özelliği sayesinde Bitcoin ve blockchain, siyasi nedenlerle haklarında kısıtlama olan kişiler, WikiLeaks ve hatta suçlular gibi bankacılık sistemleri tarafından kara listeye alınanlar tarafından bile kullanılabilir. Hiçbir devlet, izne gerek duymayan blockchain ağındaki işlemleri sansürleyemez. İzne tabi modeller ise, sistemi kimlerin ve/veya ne şekilde kullanabileceğini sınırlayan bazı faktörlere sahiptir. Geleneksel finans sistemi izne tabidir. Zira banka ve devletler, finans kuruluşlarını kimlerin ve hangi amaçla kullanabileceği konusunda sınırlama uygular. Geleneksel finans sistemi gibi, bazı blockchain ağları da izne tabi çalışır. Standartlara uymayanlar tarafından, nedeni ne olursa olsun kullanılamaz. Genellikle kurumsal yapılarda bu tür blockchain modelleri tercih edilir. Tek amaç için kullanılırlar ve piyasa katılımcıları yalnızca izin verilen adreslerden oluşur. "Permissionless" terimi, herhangi kısıtlama olmaksızın protokolün herkes tarafından erişilebildiğini ve ön izin gerektirmediğini ifade eder. İzne gerek duymayan veya herkese açık blockchain yapıları, kimsenin ayrımcılığa uğramaması, sansürlenmemesi ve nerede olursa olsun eşit fırsatlara sahip olmasını sağlar.

Advance-Deposit Wagering, bahis oyunlarında oyuncuların önceden hesaplarına para yatırarak oynamasına dayalı sistemdir. Özellikle at yarışlarında yaygındır.

Advance Corporation Tax, şirketlerin kar dağıtımı yaparken ödemek zorunda oldukları, önceden tahsil edilen kurumlar vergisidir. Özellikle İngiltere’de uygulanmıştır.

Petrol eşdeğeri varil (Barrel of Oil Equivalent - BOE), farklı enerji türlerini karşılaştırmak için kullanılan standart ölçü birimidir. 1 BOE yaklaşık 5,8 milyon BTU enerjiye eşittir. Türkiye’de enerji şirketleri, petrol, doğal gaz ve diğer enerji kaynaklarını raporlamada BOE birimini kullanır.

Dolaşımdaki kripto paranın toplam değerine karşılık gelir. Kripto paraları sıralamak için kullanılan kriterlerden biridir. *bkz. Dolaşımdaki Arz. Piyasa Değeri / Market Cap / MCAP Nedir? Piyasa değeri, kripto para birimlerinin büyüklüğünü ve değerini ölçmek için kullanılan önemli bir veridir. Yatırımcılar açısından bu değer, kripto para veya tokenin cazibesini ortaya çıkarır. Aynı zamanda, farklı kripto para birimlerini karşılaştırmak ve hangilerinin daha değerli olduğunu tespit etmek için de kullanışlı bir araçtır. Kripto Ekosisteminde Piyasa Değeri Neden Önemli? Kripto ekosisteminde piyasa değeri son derece önemlidir. Zira bu veri sayesinde yatırımcılar, piyasanın toplam ederini tespit edebilir. Ayrıca, herhangi bir kripto paranın likiditesi ve toplam değerini de ortaya koyar. Yatırımcılar, toplam piyasa değeri verisini takip ederek herhangi bir kripto paranın değerinin altında veya üstünde işlem gördüğünü anlayabilir ve yatırım yapmanın mantıklı olup olmadığına karar verebilir. Ek olarak piyasa değeri, kripto paraların ölçeklerini karşılaştırmak için de kullanılır. Piyasa Değeri Kategorileri Nelerdir? Kriptolar piyasa değeri bakımından birkaç kategoriye ayrılır:

Piyasa fiyatından işlem (At-the-Market), yatırımcının menkul kıymeti o anki piyasa fiyatı üzerinden alıp satmasıdır. Türkiye’de Borsa İstanbul’da sıkça kullanılan bir emir türüdür. Yatırımcı, işlem yapmak istediğinde fiyat belirtmez, sistem otomatik olarak mevcut piyasa fiyatından işlemi gerçekleştirir. Bu sayede hız ve kolaylık sağlanır. Avantajları: - İşlemlerin hızlı gerçekleşmesini sağlar - Emir defteriyle ilgilenmeye gerek kalmaz Riskleri: - Fiyat dalgalı ise beklenenden farklı bir fiyatla işlem gerçekleşebilir

Associate in Premium Auditing (APA), sigorta şirketlerinde prim hesaplamaları ve denetimi alanında uzmanlık kazandıran profesyonel bir sertifikadır. Amerika’da verilen bu sertifika, prim tahakkuku, denetim teknikleri ve raporlama konularını kapsar. Türkiye’de denkliği bulunmamakla birlikte sigortacılıkta benzer görevler vardır.

Primli işlem (At a Premium), bir menkul kıymetin nominal değerinden veya piyasa değerinden daha yüksek bir fiyatla satılmasıdır. Türkiye’de bu kavram özellikle tahvil ve hisse senedi piyasalarında görülür. Örneğin, nominal değeri 1000 TL olan bir tahvilin 1050 TL’den satılması, primli işlem anlamına gelir. Bu durum genellikle piyasa faiz oranlarının düşmesiyle ortaya çıkar. Avantajları: - Şirketler için daha yüksek fonlama sağlar - Yatırımcı için güvenilirliğin göstergesidir Türkiye’de halka arzlarda hisse senetlerinin primli işlem görmesi sıkça karşılaşılan bir durumdur.

Asimetrik anahtarlı şifreleme ile oluşturulan ve hash koduna dönüştürülmüş verilerin şifresini çözmek için açık anahtarla eşleştirilen bir kod parçasıdır. Private Key / Secret Key Nedir? Bazı cüzdanlar, ham anahtar verisinin üst seviyesi olan ve parola aracılığıyla erişilebilen şifrelenmiş dosyalar kullanır. Yine de en yaygın yöntem, BIP39 protokolü aracılığıyla oluşturulan 12 ila 24 sözcükten oluşan kurtarma parolasıdır. Bu parola, hatırlaması daha kolay, ancak tahmin edilmesi daha zordur. Örneğin: "shampoo plane stingray gully mollusk anyway clarify observing echo bazooka heading replica" İlginç bir şekilde CoolWallet S gibi bazı donanım cüzdanları, kurtarma parolasını sözcük yerine sayılarla oluşturur. Sayıların doğru biçimde kaydedildiğini doğrulamak için toplamın sağlaması yapılır. İngilizce bilmeyenler, "plane" yerine "plan" gibi yazım hatası yapmasın diye bu yöntem tercih edilebilir. Zira son derece küçük bir yazım hatası bile cüzdana erişmeyi imkansız hale getirebilir. Bir başka seçenek de, bu verileri kağıda yazıp kasa gibi güvenli bir yerde saklamaktır. Anahtar bilgisini saklamanın en yaygın yolu, çevrim dışı donanım cüzdanlarını tercih etmekten geçer. Sayıları az olsa da, bunları titanyum veya yangına dayanıklı farklı bir malzemelerden üretilmiş özel saklama cihazlarında muhafaza eden kullanıcılar vardır.

En basit ifadeyle PoSt, ağ katılımcısının depolama adına belirli bir miktar alan harcadığını ispatlamak anlamına gelir. Proof of Spacetime (PoSt) Nedir? Genellikle Filecoin projesi aracılığıyla tarif edilen PoSt, depolama işlemi yapan madencinin ağ üzerinde benzersiz veri parçası depoladığını kanıtlar. Kapasite İspatı (Proof of Capacity) isimli algoritma da benzer biçimde çalışır. Her iki sistem de, ağdaki katılımcıların dürüst biçimde çalışmaları karşılığında ödül almaları, ağa zarar vermeleri durumunda kazanç elde edememeleri mantığına dayanır. Ancak PoSt, ağ katılımcılarının belirli süre boyunca verileri fiziksel olarak depoladıklarını göstermelerini sağladığı için farklılık gösterir. Doğrulama yapmak amacıyla rastgele seçilen madenciler tarafından veriler okunur ve ispatlanır. Uzayzaman ispatı sisteminin geliştiricileri olan Tal Moran ve Ilan Orlov tarafından "Uzayzamanın Rasyonel İspatı" şeklinde tanımlanan bu sistem, "gerçek depolama maliyeti, depolama kapasitesi ve kullanım süresiyle orantılı biçimde çalışır." Hisse İspatı ile Uzayzaman İspatı Kıyaslaması Öte yandan Uzayzaman İspatı, kullanıcıları blockchain üzerinde veri depolamaya teşvik etmek için özel olarak tasarlanmıştır. Blockchain üzerinde belli bir süre veri depolamaları karşılığında kullanıcıları ödüllendirir. Kullanıcının blockchain üzerinde veri depolama hakkı elde etmesi için belirli miktarda kripto parayı ağa kilitlemesi istenir. PoSt sisteminin temel avantajı, ağa faydalı olan kullanıcıları blockchain üzerinde veri depolamaya teşvik etmesinde yatar. Sonuç olarak hem PoS hem de PoSt, blockchain ağının mevcut durumu ve işlemleri hakkında güvenilir biçimde fikir birliği kurulması adına kullanılabilen konsensüs protokolleridir.

Blockchain üzerindeki fikir birliği, işlem doğrulama ve ağ katılımı gibi etkileşimleri tanımlayan kurallar bütünüdür. Kripto Protokolleri Nasıl Para Kazanıyor? Kripto protokoller genellikle, merkezi hizmetleri tamamen akıllı sözleşmelere dayalı biçimde çalıştıran merkeziyetsiz modellere dayanır. Önde gelen kripto protokollerinin kullanım senaryoları şu şekildedir: Kripto protokolleri, sağladıkları hizmete göre değişiklik gösteren ve genellikle işlem hacminin çok küçük kısmına karşılık gelen ölçekte ücret tahsil eder. Bünyesinde az sayıda ekip üyesi bulunur ve çoğunlukla akıllı sözleşmeler üzerinden otomatik biçimde çalışan koddan ibarettir.

Tıpkı "Satoshi Nakamoto" gibi takma bir isim kullanmaktır. Kriptoda Neden Takma İsim Kullanılıyor? Kripto para birimleri ayrıca, herkese eşitlik sunmaya çalışır ve geleneksel finans tarafından dışlanan marjinal grupların bile finans hizmetlerine erişmesine izin verir. Dolayısıyla sektöre takma isimli bir aktör olarak katılmak, kripto para piyasasında normal karşılanan bir durumdur. Birçok ünlü kripto para birimi, takma adlı kişiler tarafından geliştirilmiş ve kurulmuştur. Takma İsim ile Anonimlik Aynı mı? Takma isim, kişinin gerçek adından farklı bir ad kullanması anlamına gelir. Bu bir lakap veya rumuz olabilir. Anonimlik ise tanımlanabilecek herhangi bir adın olmamasıdır. Anonim aktörler sosyal medyada yer almadıkları gibi, kullan at hesaplar veya üçüncü şahıslar aracılığıyla da bilgi aktarmazlar. Blockchain güvenliği açısından bakıldığında, fonların izini yok eden gizlilik araçları sayesinde anonim işlemler başlangıç noktasına kadar izlenemez. Bitcoin'in Takma İsimli Geliştiricisi Kim? Satoshi Nakamoto, Bitcoin'i geliştiren kişi veya grubun takma adı olarak biliniyor. Satoshi Nakamoto'nun gerçekte kim olduğu hala bilinmiyor.

Public address, açık anahtarın şifrelenmiş hash karşılığıdır. Geleneksel banka hesabı gibi, kullanıcının ödeme almak için kullandığı adrestir. Public Address Nasıl Çalışır? 1CVmtcWSifU1gBa7anH2jjSaT2AqScADtt 0x17502293eBA2433e6952e75f4b80D23c0d519AE1 Genel adresler kolayca okunamadığından cüzdan uygulamaları üzerinde taranabilen QR kod halinde sunulabilirler. Bu yöntem, genel adreslere erişimi kolaylaştırır ve yanlış adresi kullanma riskini en aza indirir. Genel Adres Aracılığıyla Kripto Para Çalınabilir mi? Hayır. Sadece genel adres verisi kullanılarak kripto para çalınamaz. Eğer, genel adrese karşılık gelen özel anahtar verisi de ele geçirilmişse, işte o zaman kripto paralar çalınabilir. Genel Adres Verisi Nasıl Öğrenilir? Kripto cüzdanına ait genel adres, cüzdan üzerinde herkese açık biçimde görüntülenir. Adresinizi öğrenmek için cüzdanınıza giriş yapmalı ve muhtemelen hesap adınızın yanında bulunan veriye göz atmalısınız.